Nghĩ về từ "nhà"

Xin thưa, cái nghề tôi đang làm là khám chữa bệnh, không hề liên qua đến mấy chuyện đất cát nhà cửa đang sôi lên sùng sục trong những tháng qua. Tuy mù tịt về nhà cửa đất đai, tôi lại sưu tầm được khá nhiều “nhà”, theo đúng nghĩa đen trên những tấm danh thiếp mà bệnh nhân tôi để lại sau mỗi lần khám bệnh. Lâu lâu, lật lại bộ sưu tập này, cũng ngẫm ra nhiều điều vui, đủ để ngồi cười tủm tỉm một mình.

Hình như, trong kho tàng tự vị Việt nam, không có một qui chuẩn nào rõ rệt để đặt từ “nhà” như một danh xưng, trước tên riêng của một người nào đó. Nhưng theo hiểu biết rất nông cạn của tôi về ngôn ngữ học, để tự xưng (hay được người đời tôn xưng) là một “nhà”, người ta phải có một kiến thức sâu rộng về một ngành học chính thống (nhấn mạnh của người viết) nào đó, đạt được một vốn hiểu biết hơn người. Chắc ăn hơn cả, cũng nên có một bằng cấp, học vị thật cao, và được bảo chứng bằng một sự uyên bác thật sự khiến mọi người nể phục. Hiểu theo nghĩa này, tôi gọi Louis Pasteur là  “nhà vi trùng học”, hay “nhà khoa học” với tất cả lòng kính trọng và khâm phục sâu sắc. Ngược lại, khó lòng tránh được sự giễu nhại nếu gọi Q., gã khách hàng quen thuộc của các sới gà chọi, là “nhà  đá gà”. Mặc dù kiến thức của Q về môn này, khi hắn thao thao bất tuyệt, đủ làm tôi chỉ biết “dựa cột mà nghe”. Vì chưng, phải có môn triết học (phylosophy) thì mới có cái gọi là nhà triết học (phylosopher), phải có môn thần học (theology) thì mới có nhà thần học (theologist) vv và vv… Vì môn chọi gà chưa phải là một ngành khoa học chính thống và kiến thức dù uyên thâm cách mấy về môn này, có thể làm người gà mờ như tôi thán phục, nhưng không kính trọng. Thế thôi!

Tuy vậy, trong ngôn ngữ Việt, có những “nhà”, vì khả năng chuyên nghiệp và sự gắn bó lâu năm với nghề nghiệp đã làm cho chữ “nhà” có một vị trí thật xứng đáng và phù hợp, tuy có vẻ hơi dân dã. Nhà nông, nhà buôn, nhà may hay thậm chí… nhà thổ, nhà đòn, là những ví dụ điển hình. Dường như, chữ “nhà” ở đây mang hàm nghĩa phường hội nhiều hơn, hơn là một sự thừa nhận về tính chất hàn lâm hay học thuật cao độ của nghề nghiệp. Hiểu theo nghĩa này, những “nhà” như nhà báo, nhà văn, nhà thơ, nhà giáo…, ắt hẳn không phải là những học hàm, học vị mang tính tôn xưng, mà chỉ là một dạng danh từ số nhiều, để chỉ tính chất nghể nghiệp của một số đông người. Cho nên, có thiếu công bằng không khi các MC duyên dáng của chúng ta cứ rất mực lễ độ “thưa nhà thơ A, thưa nhà báo X, thưa nhà văn Y…”. Ngược lại, chương trình khuyến nông thì không ai gọi “thưa nhà nông H, thưa nhà nuôi cá tra B, thưa nhà chăn nuôi heo Z” cả! Đặt hay không đặt một danh từ nghề nghiệp trước một tên riêng, có bao hàm một ngữ cảnh trang trọng không? Tôi không nghĩ đó là điều công bằng, vì nghề nào mà chẳng đáng trọng như nhau!

Chữ “nhà” quả là không đơn giản, khi mà lắm lúc, người ta đã thậm xưng nó thành một uyển ngữ mang tính ca tụng, để tự sướng, hay làm cho người được gọi bằng “nhà” sướng theo. Tỷ như ông X. giàu sụ, dân buôn bán đất chuyên nghiệp, trang trọng trước tên mình mấy chữ lẫm liệt: “nhà đầu tư địa ốc”. Ông Y., người có nhiều bài báo nhưng chưa hề có một cuốn sách mang tầm giáo khoa kinh điển về một địa danh nổi tiếng ở nước ta, tự xưng là nhà Huế học, mặc dù môn “Huế học” chưa được giảng dạy trong bất cứ trường đại học nào ở Việt nam. Hay nói cách khác, môn Huế học chưa hề được khai sinh hay công nhận một cách chính thức trên đời*. Theo kiểu ông Y, một nhân vật khá đình đám khác, nghiên cứu khá nhiều lĩnh vực mà không có chuyện nào thấu đáo, thể hiện qua những bài báo kiểu mì ăn liền khá cạn cợt mà ông là tác giả, ghi ngay trước tên mình mấy chữ rất kêu: “nhà nghiên cứu”. Nó có phải là một từ tôn xưng học vấn của đương sự hay không, nếu như ta biết rằng từ “researcher” chỉ dùng để chỉ một người (hay một nhóm người) đang làm một công việc nghiên cứu nào đó, có thể hoàn thành hay chưa hoàn thành, có thể thành công hay thất bại. Cái ngụ ý về một công việc đang làm, được bóp méo thành một ngữ nghĩa mang tính tôn xưng, làm nảy ra nhiều liên hệ khá kỳ quặc. Con tôi đang đánh vật với toán thống kê sau 12 năm ròng rã học toán ở trường, vậy có nên gọi nó là “nhà nghiên cứu toán học” chăng? E rằng cha con tôi không sống nổi qua búa rìu dư luận. Bà Y, chủ tiệm vàng ở chợ An Đông, bỏ cả đời kinh doanh vàng bạc đô la, rành rẽ đến độ nghe tiếng rơi biết vàng mấy tuổi, có nên tự gọi mình là “nhà kinh doanh quí kim” hay “nhà nghiên cứu âm thanh của vàng khi tiếp đất” (?). Hay anh B, thợ sửa xe mà tôi rất khâm phục về khả năng tìm pan của tiếng máy, cũng nên ghi trước tên mình là “nhà nghiên cứu động cơ 2-4 thì” hay “nhà nghiên cứu chẩn bệnh động cơ qua tiếng máy”? Cho nên, lấy bất kỳ một lãnh vực mà mình quan tâm, rồi đặt chữ “nhà” trước đó, để xưng tụng một người, e rằng không ổn!

Lại có một người khác, in đằng sau tên mình là một loạt “nhà”: nhà ngôn ngữ, nhà nghiên cứu triết học, nhà thơ, nhà giáo nhân dân, nhà biên kịch. Và còn dăm “nhà” nữa mà tôi không nhớ hết. Nhiều “nhà” như vậy trong một con người, mà “nhà” nào cũng kinh thiên động địa, chi bằng gọi là phố cho gọn và tiết kiệm được nhiều chỗ trên tấm danh thiếp độc đáo nọ!

Càng nghĩ ngợi về chữ “nhà”, càng thấy kinh hãi về khả năng hí lộng quỉ thần của tiếng Việt, lại càng thấy phải tha thiết yêu cầu những bệnh nhân nói trên của tôi: xin đừng gọi tôi, thầy thuốc của họ là “nhà nghiên cứu y học”, hay “nhà tim gan học”, “nhà loạn cương dương học”…Xin tha cho tôi những danh xưng có chữ “nhà” như thế! Hãy gọi tôi là bác sĩ, hay gọn ghẽ và thân thiện hơn, gọi tôi là “bác”. Như kiểu người Mỹ gọi thân thiện những thầy thuốc (Doctor) quen thân của họ: “Hello, Doc!”. Làm một thầy thuốc thân thiện, ắt hẳn vui hơn làm một “nhà” nào đó, hào nhoáng, nghiêm nghị, cao xa mà chẳng chính danh. Được vậy, đời thầy thuốc của tôi ha’ chẳng khoái hoạt lắm ru!

_________________________

* Xin lưu ý, Geogres Condominas, người đã cùng ăn cùng ở với đồng bào Thượng trong nhiều năm để có những trước tác đồ sộ và công phu về Tây Nguyên, có danh xưng trong tự điển là nhà dân tộc học (ethonologue), chứ không phải là “nhà Tây Nguyên học”.

10 people like this post.

27 thoughts on “Nghĩ về từ "nhà"”

  1. Hừm hừm, theo tinh thần này tui cho là hòan tòan có thể thêm một môn khoa học mới vào tự điển, môn “lười học”. Và khi nào từ này đã được công nhận thì tui chắc chắn sẽ được gọi là “nhà lười học” với đủ mọi ý nghĩa vinh quang rạng rỡ như phải có đối với một người “có kiến thức sâu rộng về sự lười”.

       0 likes

  2. Ngoài sự nghiêm túc khi tự giới thiệu về nghề nghiệp, theo em, câu chữ của mình còn bị lệ thuộc vào từ Hán Việt rất nhiều.

    Thí dụ: Nhiếp ảnh gia. Nhà nhiếp ảnh.

    Nhưng cũng có nhiều người thậm xưng quá đáng!
    Thiệt đúng là oan gia.
    hihi

       0 likes

  3. Đúng là vừa đọc vừa tủm tỉm cười. Nhưng cháu xin trích dẫn một câu có từ “nhà” mà quê cháu hay dùng. Đó là:” Cái nhà chị này vô ý vô tứ, đã đánh dắm (rắm) thối còn đứng đầu gió!” Không biết là ca tụng hay chê trách đây!!!

       0 likes

  4. Bác sĩ dùng cái nickname nghe hùng dũng quá, còn hơn xấp mấy chữ “nhà…” ấy chứ.
    Tới hôm nay mới đọc được bài này, qua blog của BS Tuấn.
    Xin chào Nhà văn, Nhà khám chữa bệnh, Nhà lý luận … DRNIKONIAN.

       0 likes

  5. Vì bác bàn đến chữ NHÀ, tôi xin góp 1 chuyện có thật 300% (tác giả bài thơ, đối tượng của bài thơ và tôi đều còn sống mà): Khi ông NVP cho treo ở cột cổng vào khu tập thể (đường Ngô Quyền, Hà Nội), nhà thơ Yên Thao (tác giả bài thơ nổi tiếng “Nhà tôi- Nhà tôi ở cuối thôn Đồi/Có giàn thiên lí, có người tôi thương.”) châm biếm:
    Có quý gì đâu cái chữ NHÀ
    Có nhà thổ ế, có nhà pha
    “Nhà Hà Nội học’ mình ông đấy
    Tấm biển đồng treo chướng bỏ bà

       0 likes

    1. Nhân cái còm của bác, cho em bổ sung một ý: Geogres Condominas, người đã từng đóng khố, ăn ngủ với đồng bào Tây nguyên trong nhiều năm ròng để có tư liệu trước tác những tác phẩm đồ sộ về phong tục Tây nguyên, có danh xưng là “nhà dân tộc học” (ethnologue), chứ không phải là “nhà” Tây Nguyên học. Nghe đâu, Condominas khi về Paris vẫn cởi trần, đóng khố! Muôn phần kính phục NHÀ dân tộc học quá uyên bác này

         0 likes

  6. Cảm ơn Dr. Nikonian đã viết thật hay về các “nhà” của chúng ta. Nhân dịp đọc bài này tôi lại nhớ đến vụ hai “nhà Rùa học” ở Hà Nội kiện nhau, sau những tranh cãi của hai “nhà” này về việc Hồ Gươm có mấy cụ Rùa! (Riêng tôi thì thắc mắc không biết VN ta có mấy cụ/nhà Rùa học tầm cỡ này?) Xin mời các bạn đọc về vụ kiện và xem “chân dung” hai “nhà” này ở đây:

    Hai nhà “Rùa học” sẽ ra công đường?
    http://www.viet-studies.info/Hai_nha_rua_hoc.htm

       0 likes

    1. Ha ha, em tửơng bác nói giỡn, hoá ra có nhà “Rùa” học thiệt. Xin bái phục!
      Lại trộm nghĩ, bác Vũ Bằng thửo sinh thời viết rất hay về thịt chó, đọc rỏ cả dãi. Không lẽ, hậu thế phải gọi bác ấy là “nhà (Thịt) Chó học” hay “nhà cầy tơ học”. Bất kính, bất kính quá! :) Em cực lực phản đối.

         0 likes

    2. Mon hoc ve Rua va ca sau la nganh Herpetology chu khong phai la turtlelogy. Cai nhau ve Ho Guom co may con rua la chuyen cua nguoi chuyen ve thu rung ( wildlife ) , mot mon hoc truoc 75 nam trong nganh Thuy Lam ( Thay Vuong Dinh Xam day mon Thu Lap Hoc o Trung Tam Quoc Gia Nong Nghiep, Saigon ). May vi “Rua Hoc” cai hau ma chac khong nguoi nao biet va xu dung wildlife census hoac sampling methods.

         0 likes

  7. Bỏ qua Louis Pastuer; vậy những người…đào trùng (hay trùn?) ta gọi…quách là…nhà trùng học luôn heng. Hê hê…

       0 likes

    1. Trong khoa học hay y khoa có nhiều tên gọi hay ngành học nghe khá buồn cười, như gần đây mới biết có “Hội Hậu môn và Trực tràng” được thành lập tại VN(http://www.ykhoanet.com/xahoi/ytecongcong/30_081.htm), hoặc ngành “Rùa học” (turtlelogy, bạn nào muốn trở thành “nhà Rùa học” trong tương lai thì vào đây: http://www.zelvy.cz/), v.v… Các ngành như Điểu học (ornithology) mà VN có GS Võ Quý rất nổi tiếng, hay Ngư học (ichthyology) thì nghe nói đến nhiều rồi, còn ngành “trùn học” thì có lẽ chỉ là một nhánh trong côn trùng học (entomology) mà thôi!

         0 likes

  8. Chào Bác,thật là may mắn là cháu phát hiện ra blog của Bác. Cháu đọc một hơi đến khuya và sáng nay thì đọc tiếp. Cháu rất tâm đắc những bài viết của Bác, ngưỡng mộ tri thức và tâm hồn của Bác. Cháu copy lại những bài viết của Bác cất vào máy tính, lỡ blog có làm sao thì vẫn còn cái để đọc lại :)
    Cảm ơn Bác, những bài viết của Bác có ý nghĩa rất nhiều với cháu và mọi người đấy ạh!

       0 likes

    1. Cảm ơn bạn. Hy vọng blog nhỏ bé này và tác giả của nó sẽ “không bị làm sao” :(

         0 likes

      1. hehe, cháu lo xa như thế là vì cháu sợ giống như yahoo360, nhiều bài viết hay bị mất đi thôi ạ. Chứ người có tấm lòng đóng góp vì xã hội như bác thì càng ngày càng tỏa sáng như các vì sao thôi chứ không làm sao đâu ạ. :)

           0 likes

        1. Không dám nhận là “người có tấm lòng đóng góp cho xã hội” như bạn đã quá khen, chỉ mong sao khỏi vô “trỏng” ngồi ngắm sao trời toả sáng qua cửa sổ là vui rồi. Thời buổi này, phúc hoạ khó lường lắm bạn. Cứ xem gương bà Ba Sương thì rõ!

             0 likes

          1. Vâng, cháu hiểu ah, bởi vậy thời buổi này có nhìu lý do để ‘sĩ phu ngoảnh mặt (làm ngơ)’ :) !
            Chúc bác nhiều điều tốt đẹp!

               0 likes

  9. Chào Doc Nick,
    Còn một “nhà” nữa rất quen thuộc, sao Doc Nick không đem vào đây luôn cho trọn bộ? “Nhà” nầy khi nghe tới cánh đàn ông hơi giật mình và khi chính họ nói ra coi có vẻ cũng kính trọng lắm.
    Xin giới thiệu với Doc Nick và quý bạn đọc, đấy là “Nhà tôi”!

       0 likes

    1. Nhà này Tôi để chỗ cao nhất đấy, đọc bài này mấy lần rồi, bây giờ mới vỡ mộng, tất cả các nhà đều vô nghĩa, chỉ có nhà Tôi là số ZÁCH. Cảm ơn Bác đã cho 1trận cười bể bụng.

         0 likes

      1. “Nhà” ấy dám tặng quà sinh nhật là cái Nikon D3, bác không để chỗ cao nhất thì để chỗ nào? Sống phải có đạo lý bác hè? :)

           0 likes

  10. Nhà Tôi TO bằng tất cả cá nhà này gộp lại:
    Nhà băng (bây giờ gọi là ngân hàng)
    Nhà tài trợ
    Nhà bất động sản
    Nhà Tâm lý học
    Nhà sinh lý học
    Nhà quảng lý Tất cả
    Nhà thương (nhà này thì Bác Nikonian biết rồi)
    Nhà giáo
    Nhà đô thị học
    Nhà vệ sinh học
    Nhà vi khuẩn học( thấy nhà ở dơ là Nhà tôi đưa ra không biết bao nhiêu vi khuẩn gây bệnh)
    Nhà cải lộn học

    Ối dzời, không kể hết đâu Bác ạ

       0 likes

  11. Người có hiểu biết về tôi nhất chính là “Nhà tôi”. Danh xưng đó thì ai dám có ý rìu kiến búa gì không?

       0 likes

Leave a Reply